A. Genel Özellikleri
  • Islahat Fermanı da tıpkı Tanzimat Fermanı gibi hukuki niteliği ferman olup her ikisi de maddi anlamda anayasa olarak kabul edilmektedir. Ancak her ikisi de şekli anlamda anayasa olarak kabul edilemez.
  • Islahat Fermanı Sultan Abdülmecid zamanında yürürlüğe konulmuş ve Mustafa Reşit Paşa tarafından 28 Şubat 1856’da Bab-ı Ali’de okunmuştur.
  • Osmanlı – Rus Savaşında Avrupalı devletlerin Osmanlıya yardım etmesi ve Osmanlının da Avrupa Devletleri arasına kabul edilmesi şartıyla Avrupalı Devletler fermana eklenmesi için şartlar ileri sürmüştür.
  • Fermanın hazırlanmasında Avrupa devletleri özellikle Fransa, İngiltere ve Avusturya rol almıştır. Bundan dolayı ilan edilmesiyle birlikte Paris Antlaşmasını hazırlayan ilgili devletlere de bildirilmiştir.
B. İçeriği
  • Tarihsel olarak Kırım Savaşı sonlarına doğru yayınlanan ferman ile gayrimüslim tebaaya yeni haklar tanınmıştır.
  • Her şeyden önce Islahat Fermanı Tanzimat Fermanına göre daha kapsamlı hazırlanmıştır.
  • Tanzimat Fermanının tanıdığı haklar ve özgürlükler geçerlidir.
  • Gayrimüslim tebaanın istekleri patrik meclisleri aracılığıyla Bab-ı Ali’ye iletilecektir.
  • Patrikler seçim usulü ile ıslah olacaktır.
  • Gayrimüslim din adamları maaş alacak ve rahiplerin mal ve mülkiyetine dokunulmayacak.
  • Gayrimüslimler kendi işleri işleri için cemaatten birer meclis seçilecekti.
  • Her mezhepten kişiye ibadet özgürlüğü tanınmıştır.
  • İslam dininden çıkan idam edilmeyecek, din değiştirmek için zorlama yapılmayacaktır.
  • Devlet memurluğu için artık din farkı gözetilmeyecek. Gayrimüslimlerde askeri mülki okullara gidebilecek ve asker olabilecek askerlik yapmayanlar ise bedel ödeyecektir.
  • Ticari davalarda taraflarda biri Müslüman diğeri gayrimüslim ise davalara karma mahkemelerde bakılabilir, her iki tarafta yabancı ise rahipler davaya bakabilecek.
  • İşkence, eziyet ve benzeri muameleler yasaklanmıştır.
  • Vergi alımında din ayrımı yapılmayacaktır.
  • Yabancılara Osmanlı topraklarında mülk edinme hakkı tanınmıştır.
  • Gayrimüslimlerde eyalet meclislerine girebilecek.
  • Birçok konuda din ayrımcılığı kaldırılmış ve Avrupa benzeri temel hak ve özgürlükler kabul edilmiştir.