Bir yazıyı şekil, anlatım ve noktalama özellikleriyle oluşturan kelimelerin bütününe metin denir. Metinler anlatım türlerine, kullanılan dilin işlevine, yazılış amaçlarına, gerçeklikle ilişkilerine göre gruplandırılabilir. Buna göre metinler genel olarak öğretici metinler ve sanatsal (kurmaca) metinler olarak iki ana kategoriye ayrılır.

Öğretici metinlerin özellikleri
  • Açıklamak, bilgi vermek, öğretmek amacıyla yazılır.
  • Günlük yaşantılar, tarihî olaylar ve bilimsel gerçekler ele alınır.
  • Konuyla ilgili duygu ve düşünceler kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.
  • Dil, daha çok, göndergesel işlevde kullanılır.
  • Söz sanatlarına, kelimelerin mecaz ve soyut anlamlarına pek yer verilmez.
  • Verilen bilgiler, yapılan açıklamalar örneklerle, tanımlarla pekiştirilir.
  • Daha çok ansiklopedilerde, bilimsel kitaplarda ve ders kitaplarında kullanılır.
  • Gereksiz söz tekrarına, ses akışını bozan, söylenmesi güç sesler ve kelimelere yer verilmez.
Sanatsal metinlerin özellikleri
  • Edebi zevk uyandırmak amacıyla yazılır.
  • Öznel anlatım vardır.
  • Yargılar kanıtlanmak zorunda değildir.
  • Dil göndergesel işlevin yanı sıra heyecanı dile getirme, alıcıyı harekete geçirme vb. işlevlerde kullanılır.
  • Kurmaca gerçeklik vardır.
  • Üslup kaygısı ön plandadır.
  • Öyküleme, betimleme, kişileştirme, benzetme, abartma, çeşitli duyulardan yararlanma gibi anlatım teknikleri kullanılır.
  • Sanatsal metinlerin tek anlamı yoktur, sanatsal metinler çok anlamlıdır, her okunuşta yeni anlamlar kazanır.
  • Sanatsal metinlerde kelime ve cümlelerin yeri değiştirilemez.
  • Sanatsal metinlerde ileti önceden belirlenmiş, kurallaştırılmış, değişmez bir gerçek değildir.
  • Sanatsal metinlerde okura kendi düş gücüyle doldurabileceği boş alanlar bırakılır.

    Sanatsal metinleri; coşku ve heyecanı dile getiren edebi metinler ve olay çevresinde gerçekleşen edebi metinler olmak üzere 2’ye ayırabiliriz. Olay çevresinde gerçekleşen edebi metinleri ise göstermeye ve anlatmaya bağlı metinler olmak üzere 2’ye ayırabiliriz.
Anlatmaya bağlı metinlerin özellikleri
  • Yaşanmış ya da tasarlanmış gerçeklikten alınan bir olayın, bir anlatıcı tarafından yorumlanıp dönüştürülmesiyle oluşturulur.
  • “Olay örgüsü” bu metinlerde asıl unsurdur.
  • Anlatmaya bağlı metinlerde yapı; olay örgüsü, kişiler, yer, zaman gibi birimlerin bir düzen içerisinde verilmesiyle oluşur.
  • Bu metinlerde ilahî bakış açısı, kahraman anlatıcının bakış açısı ve gözlemci anlatıcı olmak üzere üç tip bakış açısı vardır.
Göstermeye bağlı metinlerin özellikleri
  • Genel olarak dramatik metinler ve tiyatro olarak adlandırabileceğimiz bu tarz metinlerde, kurmaca olay ve olay örgüsünü, bir sahne düzeninde topluluk önünde canlandırmak esastır.