Ticari işletmelerin ana faaliyet konusu mal alımı ve satımıdır. Mal alımı ve satımı işlemleri, işletmenin mal mevcudunu etkileyen esas işlemleridir. Bunun yanında mal alım ve satım işlemleri ile ilgili giderler, iadeler, iskontolar stok miktarını ve tutarını etkileyen diğer işlemlerdir. Bu işlemlerin mal alım ve satımdan kaynaklanan kâr veya zararın belirlenmesi için de kayda alınması gerekmektedir. Bütün bu kayıtların yapılacağı hesap ise 153 Ticari Mallar hesabıdır. Çünkü, satmak amacı ile satın alınan ve üzerinde herhangi bir işlem yapılmadan aynen satılacak olan varlıklara “ticari mal” denir.

Ticari mallar hesabının görevi aslında işletmeye satmak için alınan ticari malların alış maliyetini belirlemektir. Ticari mallar hesabına yapılan parasal giriş ve çıkışlar maliyet üzerindendir. Satın alınan ticari mallar, maliyet bedeli ile bu hesabın borcuna, çeşitli nedenlerle elden çıkarılanlar maliyet bedeli ile bu hesabın alacağına kaydedilir. Bu maliyetin takip edilmesinin amacı, satılan ticari malın satış fiyatı ile alış maliyeti arasındaki farkı bularak, işletmenin ticari mal satışından ötürü kâr mı yoksa zarar mı ettiğinin belirlenmesidir.

153 Ticari Mallar Hesabı: Üzerinde herhangi bir değişikliğe tabi tutulmadan satılmak amacı ile alınan ticari malların izlendiği hesaptır.

153 Ticari Mallar Hesabının İşleyişi: Satın alınan ticari mallar maliyet bedeli ile bu hesaba borç kaydedilir, aynı zamanda mallar için yapılan alış giderleri de borç olarak kaydedilir. Satılması veya herhangi bir nedenle işletmeden çıkmasında ise maliyet bedeli ile alacak kaydedilir. Aynı zamanda iskonto ve iadelerde de hesap alacak olarak kaydedilir.

Satılan mallarla ilgili olarak satış ve maliyet hesaplarının kullanılması gerekir. Ticari mallar stoklarının izlenmesi ve maliyetlerinin hesaplanması için iki yöntem mevcuttur.

Bu yöntemler şunlardır:

Aralıklı Envanter Alma Yöntemi (Tecrübi yöntem veya dönem sonu envanter alma)

Aralıksız Envanter Alma Yöntemi (Devamlı envanter, devamlı denklik, sürekli envanter)

Her iki yöntemin de amacı, satılan ticari malların maliyetini bulmaktır. Satılan ticari mallar maliyeti aslında satılanların kaça alındığını anlatan bir kavramdır.

Aralıklı envanter alma yönteminde satılan ticari mallar maliyeti kaydı envanter işlemleri sırasında yapılırken, aralıksız envanter alma yönteminde ise dönem içinde yapılmaktadır. Bu ünitede sadece aralıklı envanter alma yöntemi anlatılacaktır.

Aralıklı Envanter Alma Yöntemi

İşletmelerde mal hareketleri maliyet bedeli ile kayıt altına alınır. Kayıt altına alının bu maliyet bedeli alınan malların alış maliyetini oluşturur. İşletmelerin mal alım ve satımdan kaynaklanan kar veya zararın belirlenebilmesi için sattığı ticari malların maliyetini bilmesi gerekir. İşletmenin sattığı ticari malların maliyeti aslında satışı yapılan malların alış maliyetinden oluşur.

Bu yöntemde satılan ticari malın maliyeti, satış anında ya bilinmemektedir ya da bilme gereği duyulmamaktadır. Çünkü, İşletmelerin sattığı malların yıl içindeki fiyatları sürekli değiştiğinden, satılan aynı maldan hangilerinin hangi fiyattan girdiği tespit edilemeyebilir veya tespit etme ihtiyacı duyulmayabilir. Bu yöntemi, birbirine benzer veya çok sayıda mal satan işletmeler kullanmaktadır.

Bu yöntem, işletmedeki mal mevcudunun ancak belirli aralarla yapılacak sayım ve değerleme (envanter çıkarma) ile bilinebileceğinden, bu yöntemin bir adı da dönem sonu envanter alma yöntemidir. Dolayısıyla bu yöntemde mal alımı ve satımından doğacak olan kâr veya zararın bilinmesi, ancak mal mevcudunun belirlenmesinden sonra yapılacak bazı hesaplamalarla mümkün olur.

Bu yöntemde satış olayları, satılan ticari mallar maliyetinin belirlenmesine neden olmadığı için, bu satış olayları sadece yevmiye kayıtları olarak verilecektir. Örnek uygulamada, bu satış olaylarıyla ilgili bir örnek yapılmayacaktır. Satış olayları, bir sonraki haftada ele alınacak olan aralıksız envanter alma yönteminde anlatılacaktır.

Aralıklı envanter alma yönteminde satılan ticari malların alış maliyetine 153 Ticari Mallar hesabının kayıtlarından ulaşılmaktadır. Bu yüzden bu hesabın dönem içi işlemlerinin bilinmesi gerekmektedir. Aşağıda 153 Ticari Mallar hesabının dönem içinde karşılaştığı alış olayları anlatılmıştır.
Ticari Malların Alış Olayları

Aktif karakterli bir hesap olan ticari mallar hesabının alt hesapları ve açıklamaları aşağıda verilmiştir:

1. Dönem başı mal stokları, işletmenin ilk kuruluşunda veya açılış envanterinde yer alan mevcut mallarının maliyet bedeli ile ve 153 Ticari Mallar hesabının bir alt hesabı olan 153.01 Dönem Başı Mal Stokları hesabı adı altında takip edildiği hesaptır. İşletmelerde bu dönem başı stokları aslında bir önceki dönemden gelir. Bu stoklar Ticari Mallar hesabında bir artış yarattığı için hesabın borcuna yazılır. Yazılacak tutar malların maliyet bedelidir.

2. Mal alışları, dönem içerisindeki mal alışları bu hesapta bir artış yarattığı için aktif bir hesap olan Ticari Mallar hesabının borç tarafına kaydedilir. Yani, mal alındığı zaman 153 Ticari Mallar hesabının bir alt hesabı olan 153.02 Mal Alışları hesabının borcuna kaydedilir.

Örnek: Dönem içinde 200.000 TL mal %18 KDV ile kredili olarak alınmıştır.



3. Alış giderleri, alınan malla ilgili olarak fatura bedelinden ayrı olarak yapılan giderlerdir. Yapılan bu giderler, mal işletmeye gelinceye kadar malın taşınma ücreti, komisyon, yükleme, boşaltma, depolama, sigorta, gümrük vergisi, gider vergisi, fon kur farkı, vade farkı gibi giderlerden oluşur. Bu giderler, işletme tarafından üstlenildiği zaman, malın alış maliyetini artırır.

Vergi Usul Kanununa göre satın alınan malların maliyet değeri ile değerlendirilmesi söz konusu olduğuna göre, alınan malın maliyet değerini artıran bu alış giderleri 153 Ticari Mallar hesabının bir alt hesabı olan 153.03 Mal Alış Giderleri hesabının borcuna yazılır.

Örnek: Alınan malın işletmeye taşınması için 20.000 TL ödenmiştir. KDV oranı %18’dir.


4. Alış iadeleri, işletmenin aldığı malları belli bir süre sonra istenilen nitelikte olmamasından veya kusurlu olması gibi nedenlerden ötürü satıcısına iade etmesidir. Bu durumda malın ambardan çıkışı söz konusudur. Sonuçta ticari mallar hesabı azalacaktır. Bu işlemlerin tutarları 153 Ticari Mallar hesabının bir alt hesabı olan 153.04 Mal Alış İadeleri hesabının alacağına kaydedilir.

Aktif karakterli 153 Ticari Mallar hesabında bir azalış olacağından iade tutarı kadar ana hesap azalacaktır. Ticari malların bir alt hesabı olan 153.04 Alış İadeleri hesabında iade tutarının alacağa yazılması ise bu alt hesapta meydana gelen artışı belirtmektedir. Diğer bir deyişle, 153.04 Alış İadeleri hesabı ana hesabın altında pasif karakterli bir hesap olarak işlemektedir.

Örnek: Dönem içinde 30.000 TL mal satıcılara iade edilmiştir. Mal bedeli cari hesaptan düşülmüştür. KDV oranı %18'dir.


5. Alış iskontoları, malın alışları sonucunda satıcıdan elde edilen fiyat indirimleridir. Bu hesabın çalışabilmesi için, daha önce mal alışının gerçekleşip, kayıtlara geçmesinden sonra iskonto olayının elde edilmiş olması gerekir.

Mal alış sonrasında bu şartlar altında elde edilen alış iskontoları, alınan malın elde etme fiyatında yani maliyetinde bir azalma yaratır. Maliyeti azaltan bir unsur olduğuna göre bu işlemlerin kayıtları 153 Ticari Mallar hesabında bir azalma yaratacağından, 153 Ticari Mallar hesabının bir alt hesabı olan 153.05 Mal Alış İskontoları hesabının alacağına kaydedilir. Bu hesap da, 153.04 Alış İadeleri gibi ana hesabın altında, pasif karakterli çalışan bir hesaptır.

Örnek: Satıcı ay sonunda 10.000 TL iskonto yapmıştır.