Yazın bol bol çiçek açmasıyla sevilen Begonvil aşırı sıcak uyumlu ve susuzluğa dayanıklı olduğu için Akdeniz kıyı kesimlerinde çok yetiştirilir.

Hızlı gelişim göstermesi ve bol bol çiçek açmasıyla sevilen begonvil Nyctaginaceae familyasından olup gece sefası ile akrabadır. Cins olarak bilimsel adı: Bougainvillea.



Genel özellikleri
Begonvil cinsinin birkaç türü ve bunlardan türetilmiş pekçok hibrit ve kültivarları var. Türlerden ziyade tırmanıcı, çalı ve bodur (cüce) gibi gelişim özellikleri ve farklı renk ve özellikte çiçeklenme çeşitlilikleri gibi albenileri olan kültivarları süs bitkisi olarak yetiştirilir. Akdeniz ülkelerinin tüm deniz kıyısı yerleşim yerlerinde yetiştirilmesi adeta gelenekselleşmiştir. Fakat esas anayurdu Güney Amerika kıtasının orta ve kuzey tropikal kesimleridir.

Tırmanıcıdır ama ağaçlaştırılabilir:
Bodurları dahil her tip begonvile ağaç formu vermek mümkündür. Bodur tipler 2m ana gövde ve yukarıdan dallanıp budaklanmayla yerden toplam 3-4 metre boyunda bir süs ağacı formuna getirilebilir. Daha küçük yapılı da olabilir. Bu tercihine bağlıdır. Uzun begonvillere ise az farkla biraz daha büyük ama tepede çok daha fazla dallı budaklı olan devamlı çiçeklenen süs ağacı formu verilebilir.
Bunun için elbette kışın dayanabileceği iklim şartları gerekir. Türkiye’de tam güvenli yerler yok gibidir. Var diye iddia edilse de ortalama on yılda bir begonvilleri toprak hizasına kadar kurutup sıfırlayacak don olayları yaşanıyor. Öyle yıllarda Bodrum, Didim, Datça, Antalya vb iklim şartlarına sahip yerlerde begonvilleri direkt rüzgardan koruyabilecek kadar sarıp sarmalama yetebiliyor.

Çiçeklenmesi: Begonvilin renkli ve uzun süre solmadan dayanan çiçekleri aslında çiçek değildir. Bunlar çiçek kılıflarıdır. Gerçek çiçekleri bu kılıfların içinde üçer tane açar. Bir veya birkaç günde solarlar. Canlı renklere sahip kılıflar ise haftalar boyunca güzelliğini korur.

Begonvil ne zaman çiçek açar? Çiçek açma zamanı değişir. Mesela eski klasik tip begonvil ilkbahar ortasına doğru erkenden çiçeklenmeye başlarken diğer gösterişli çeşitler biraz daha geç kalabiliyor. Erkenci olmaları biraz da önceki yıl dallanıp budaklanmış ince dalların kışı sağ salim atlatmalarına bağlıdır (ve bu konuda eski klasik begonvil daha başarılıdır).

Kış soğuklarına dayanıklılığı: Begonviller kış soğuklarına pek dayanmaz. Soğuğa dayanıklılığı -1°C derecedir. Yerine alışıp orada güçlendikten sonra -6°C derece soğuklara birkaç saatliğine dayanabilir. İstanbul’da (merkez bölgesi ve Adalar) ve İzmir’de kuzeyli yönlerden gelen rüzgârları direkt almayan yerlerde bahçelerde yetiştirilebilir. İlk iki yıl kış koruması yaparsanız sonra korumaya pek fazla kalmaz. Kuzeyli rüzgârlara açık cephelerde sıfır derece soğukta bile her yıl toprak dışı tüm dalları donup kurur. Tedbir için don olayı olacak günlerde özellikle ana gövdeyi, sonra mümkünse ana gövdeye yakın dalları naylonlarla sarmak gerekiyor.

Liana – asma tarzı gelişen büyük begonviller
Gelişimi çok hızlıdır ama saksıda alıp da bahçeye diktiğinizde ilk iki yıl oldukça sakin durabilir. Üçüncü yıldan itibaren onu artık kimse tutamaz. Devleşir gider. Fazlaca çiçeklenmesi için uzayıp giden dallarının uçları koparılmalı ki o dallar yanlardan bol bol dallar çıkarsın. Çiçek açması yeni yan dallarda oluyor. Onun için daima düzenli budamalar yapılmalıdır. Aslında bu mesele kökleri çok güçlü olup dal uzatmada hızını alamayan begonviller için geçerlidir (bu yüzden budama tavsiye edilmez ki yaşlı ve yorgun dallar sayesinde sürekli çiçek açsın, gücünü devleşmeye fazla harcamasın). Ayrıca eski tip klasik begonvil (halk arasında Büyük Ada begonvili denir) hızını alamazsa ne yaparsanız yapın çiçek açmamada inatçı davranabilir. Problem köklerin çok güçlü ve çok sağlıklı olması ve dalları beslemede (özellikle su yetiştirmede) asla sıkıntı çekmemesidir. Böylece hızını alamayıp sürekli kalın dallar uzatır durur.

Begonvillerin azgınca devleşme eğilimde bulunmasına başka bir etken ise kışın donması, tüm dallarını kaybetmesidir. Toprak altındaki kökleri sapasağlam durur. Yaza doğru akıl almaz bir güçle yeni dallar geliştirir. Bu durumda hızını alması üç yılı alabiliyor (bu genelde Büyük Ada begonvillerinde olur). Hızını alamamış bir begonvil ancak yaz sonunda çiçeklenmeye yeltenir ama çiçekler fazla olmaz ve sonbahar soğuklarıyla birlikte gelişimleri durur.

Bodur begonviller
Büyük tip begonviller de küçük halde çiçeklendirilip saksılarda satılır. Peki bodur mu değil mi nasıl anlarız? Şöyle: Bodur begonvillerin dalları genelde yeni filizlenmiş ve neredeyse hiç uzamayan, birkaç yapraklı 1cm gibi kısacık dallarla sıkıca kaplıdır. Çiçekleri hep ana dalların en uçlarında, dal ile sıkıca yakın gibi açar. Başlıca fark budur. Büyük tip begonvillerin dalları mini filiz dallarla kaplı olmaz ve çiçekleri uzunca çiçek sapları ucunda dağınık halde açar.



Bodur begonviller yavaş gelişir. Bahçeye dikilmişse ve yerini sevmişse, yaz boyu susuz bırakılmadığı takdirde birkaç yıl içinde 5m kadar uzayabilir. Azgınca büyüme özelliği yoktur. Küçük halde tutmak için kışın donmaktan korumanız gerekir. Eğer kışın dallar donup kurursa yaza doğru kökten eskisinden çok daha güçlü ve çok daha hızlı gelişim gösterecek olan yeni bir ana gövde çıkarır ve kışa kadar ortalama 2m uzar. Halbuki yaşlanan ana gövdeye sahip bir cüce begonvil 1m civarlarında kalıp sürekli dallanıp budaklanma çabalarıyla bol bol çiçek açar durur.

Begonvil yetiştirilmesinde incelikler
Çok iyi güneş alan yerleri sever. Özellikle de öğleden sonra güneşini daha çok sever. İstanbul’da batıya, güneybatıya ve en iyisi güneye bakan cephelerde yetiştirilebilir. Güneye bakan cepheler kış soğuklarından, ilkbahar ve sonbahar serinlerinden daha az etkilenir.

Begonvil pH 6 – 7 arasındaki az asitli ve nötr toprak istiyor (öyle denir ama pH 7.5 ve daha fazla olan Ege topraklarında sorunsuz gelişmekteler). Deniz suyunun etkilediği tuzlu topraklara tam uygundur.

Saksıda begonvil yetiştirmek
Çok küçük tutmak isterseniz bodur (cüce) begonvilleri tercih etmelisiniz. 2m gibi olmasının sakıncası yoksa büyük tipler de saksıda yetiştirmeye gayet uygundur. Orkide toprağına veya özel kaktüs toprağına saf torf karıştırmayı tavsiye edenler var. Sonra da devamlı bitki besini gerekir böyle güçsüz bir toprakta. Ama bu aslında büyük tip begonvilleri bonsaileştirme ve hep çiçeklenmeye yönlendirme amaçlıdır. Yani aslında begonvilleri her türlü toprakta yetiştirmek mümkün. En iyisi şöyle bir karışım yapın ve her iki yılda bir toprak değiştirin:

Humuslu gerçek toprak + kırmızı killi toprak + dere kumu + ponza taşı.. Hepsini eşit ölçülerde karıştırın, harmanlayın. Bu karışım yeterince besleyicidir ve iki yıl gübre istemez. Daha kolay bir karışım ise hazır poşet toprak + doğal arazi toprağı ikisi eşit ölçülerde harmanlamalısınız.

Saksı nitelikleri: Şiddetli güneşte tutulması gerektiği için Ege ve Akdeniz kıyı kesimlerinde eski tip kalitesiz çömlek saksı kullanılmalı ki çok şiddetli sıcakta kökleri zarar görmesin. İstanbul’da ise kışın dışarıda bırakılacaksa yine çömlek saksı ister.
Saksı büyüklüğüne gelince: Mutlaka köklerin zor sığacağı büyüklükte saksı kullanın. Böylece kökler sıcağı iyi hisseder. Toprak çabuk kuruyacağından dolayı da begonvil sık sık susuzluk stresine girer. Bu iki etken sayesinde çiçeklenmeme problemi yaşamazsınız. Yıldan yıla kökler saksıya hiç sığmaz olunca çok az farkla biraz daha büyük saksıya geçirin. Belirli bir boyut saksıda karar kıldıktan sonra her iki yılda bir hafifçe kök budaması yapmalısınız.

Sulama, besin-gübre verme
Yaz günlerinde toprak ıslaklığını yitirip biraz da nemini kaybedince sulamalısınız. Diğer zamanlarda toprak neredeyse kupkuru olmadıkça sulamayın. Düzenli sulanan, hiç susuz bırakılmayan begonviller çiçek açmayabilir. Saksıdaki begonvilin toprağı besleyici değilse ilkbahardan yaz sonuna kadar her dört sulamada bir suyuna bitki besini karıştırın. Fakat bu takdirde sonbahar başında adamakıllı bir toprak yıkama sulaması yapmanız gerekir.

Susuz bırakmak begonvilleri çiçeklenmeye teşvik eder mi? Hem evet hem hayır. Aslında bütün mesele dallarının köklere göre azlığı veya çokluğuyla ilgilidir. Kökler dalları fazlasıyla rahat besleyecek kadar gelişmiş güçlenmiş ise ve dallar hatalı budamadan ötürü genç dallar ise işte bu iki sebep bir arada olunca çiçek açmaz. Suyla direkt bir etkisi yok yani. Ama hem yaşlı dallara sahip hem su sıkıntısı yaşayan begonviller bol bol çiçeklenir. Çok da susuz bırakmayın. Yapraklar pörsürse sıcak rüzgarlar pörsük yapraklara fena zarar verir.

Bahçelere dikilen begonviller gübre istemez. Ancak bahçeye yeni bir begonvil fidanı dikerken açacağınız çukurun en dibini gübreleyebilirsiniz. Kompozit gübre ya da koyun-keçi gübresi, hatta kuş gübresi bile uygundur. Gübrenin üzerini 10cm kadar toprakla örttükten sonra üzerine fidanı oturtup gübresiz toprakla çukuru kapayın ve bol bol su dökerek sulayın.

Begonvil budama
Begonvillerde çiçek verimi hızını almış yorgun dallara bağlıdır. Budamalarda hata yaparsanız fazla güçlü genç dallar gelir ve çiçek verimi düşer (ya da bolca çiçeklenme anca yaz ortasında başlar). Püf noktası zamanlamadır. Asma tarzı (sarmaşık gibi) yetişen büyük begonvillere budama gerekiyorsa ağustos ayında yapılmalı ki yeni dallar sonbahar soğuklarına kadar hızını alıp yorgun düşsün. Sonraki baharda bol bol çiçeklenirler. Kış sonu / bahar başı budamaları begonvilleri fena azdırır. Sonbahar / kış başı budaması ise kışın soğuktan fazlaca etkilenip ana gövdenin bile ölmesine sebep olabilir (ama toprak altı kısmı ölmez). En iyisi ağustos ilk yarısında budama yapmaktır.

Bodur-cüce begonvillere kış sonunda (eğer gerek görüyorsanız) hafif budama yapın. Daha sonra yine gerek görürseniz yaz sonuna kadar devamlı küçük budamalar yapabilirsiniz.

Büyük tür begonvillerin bir an önce devleşmeleri için budama tarzı:
Eğer begonvilinizin bütün evi sarmasının kısa zamanda gerçekleşmesini istiyorsanız, azgınca büyümesi için aşağıdaki iki ayrı zamanda iki farklı budamayı uygulayın. Yalnız, begonvilinizin orada en az bir yıl geçirmiş olması ve o sırada en az iki misli gelişim göstermiş olması şart. Aksi takdirde budama ancak güçten düşürür. Çünkü atak gelişim yapabilmesi için köklerinde gereken donanım henüz gerçekleşmemiştir. Bu durumda bir yıl daha bekleyin.

1) Kış başında bütün dallarını sadece en uçlarından budayın. Oralardan soğuk alması sonucu o dallardaki besin / enerji ana dallara, ana gövdeye ve köklere geri çekilecektir.
2) Yukarıdakini yaptıktan sonra bunu da yapmalısınız: Don olayı hemen hiç görülmeyen yerlerde mart ortasında, hafif don olayı olan yerlerde ise nisan ortasında kuvvetli bir budama yapın. Böylece ilkbaharda sakin sakin, aygın baygın gelişen yeni filizler yaz başından itibaren atağa geçerek canavar gibi şiddetli azgın bir büyüme gösterir.

Begonvil nasıl çoğaltılır?
Çelikle çoğaltılması çok kolaydır. Köklendirilecek toprak en azından yarı yarıya organik olmalı yani sırf kum, sırf perlit gibi şeyler tek başına begonvil köklendirmede tavsiye edilmiyor.
1 — Tepe çeliği metoduyla: İlkbaharda serin günler geride kalıp havalar yeni ısınmaya başladığı zaman (İstanbul için mayıs başından haziran başına kadarki dönem) ortalama 10 cm. çok genç ama olgun bir dalını kesip alın. Alttaki yapraklarını giderin. Sadece en üstte birkaç yaprak kalsın. Suyu çok iyi süzdüren, çok da havadar olan, sırılsıklam ıslak olmayan toprağa dikin. Toprak aşırı ıslak olmayacak bu önemli. Ama yeterince de nemli olmalı zira sulamayacaksınız. Diktikten sonra kapalı şeffat bir kapta bulunması gerekiyor. Ya da şeffaf naylon poşete geçirin. Yakıcı güneşe maruz kalmamalı. Haftada bir gibi açıp bir saat kadar havalandırın. Toprağın üst yüzeyinde fazlaca nem azalması olmuşsa su fısfıslayarak iyice nemlendirin (bu şekilde üst yüzeyin iyice ıslanmasında sakınca yok) böylece bakımına devam edin. Köklenmesi 6 – 8 hafta sürer. Köklenmeden sonra kapalı tutmayın. Yavaş yavaş güneşe alıştırın.

2 — Tamamen olgunlaşmış ama sağlıklı yapraklı dal ile: İlkbahar sonundan yaz sonuna kadar bu metot uygundur. Yukarıdaki gibi kapalı tutmayacaksınız çünkü yaz sıcaklarında kapalı tutmak dalları öldürüyor. Dişli kum denen iri taneli kumda köklendirilir. Çatal bir dalı seçeceksiniz. Yani ikili. Dallardan birini dipten 3cm kala kesip atın. Böylece köklendireceğiniz tek dalın dip kısım T şeklinde gibi olmalı. Yaprakların çoğunu makasla kesin. Tepede üç yaprak kalsın. Büyük bir saksıyı suyu çok iyi süzdürür özellikli toprakla doldurun. İnce bir çay bardağını orta yere bastırıp 10cm çukur açın. Çay bardağının genişliğinde olsun. Dalı tam ortaya gelecek şekilde tutarak çukuru dişli kum ile doldurun. Bu sayede dal toprağa temas etmeyecek, sadece kum ile temas edece. Ve köklenince kökler kumu geçip toprağa ulaşır. Böylesi daha kolay ve daha güvenli. İlk 6 hafta her gün sulayın. Bu sürede yapraklar hala sağlıklı duruyorsa kesin tuttu demektir. Sonra sulama sıklığını iki günde bir, üç günde bir gibi yavaş yavaş azaltın.

Yukarıdaki 2. usulün biraz farklısını ben 15cm kadar küçük ve ince dallarla, mini viyol saksılarda, kumlu doğal arazi toprağı ile yapıyorum. Dalları önce birkaç gün suda bekletiyorum. Su içinde kalan kısımlarda beyaz noktacıklar oluşur oluşmaz toprağa dikiyor ve az güneşli bir yerde tutuyorum. Her gün suluyorum. Üç hafta sonra yapraklar hala canlı ise tutmuşlardır.

3 — Sonbaharda ise tamamıyla olgun odunlaşmış dallarından çeliklemeyle çoğaltmak mümkün (olgun dal çeliği metodu). Bahçeye veya saksıya diktiğiniz bu çelikler devamlı açık havada güneşli yerde kalacak. toprak kupkuru kalmayacak şekilde ara sıra sulamanız şart. En geç ilkbahar sonuna kadar iyice köklenmiş ve gelişime başlamış olurlar. Bu usul Akdeniz kıyı kesimlerine uygundur. Diğer yerlerde kışın hayatta kalamayabilirler.

Problemleri
Kış soğuklarına hassaslığı ve yaz aylarında azgınca büyümesi dışında begonvil problemsiz bitkilerdendir. Saksı değişiminde kökleri eski toprağından tamamıyla arındırmaya çalışmamalısınız. Bu konuda da hassastır. Hiç olmazsa köklerin yarısı hiç rahatsız edilmemelidir. Yanlış budama (yukarıda anlatıldı) begonvilleri azdırıp çiçek verimini düşürür.