Vazoda üç hafta dayanıklı çok güzel çiçekleriyle kesme çiçekçilikte maddi değeri yüksek türlerden biri olan Sandersonia aurantiaca ayrıca çok iyi bir dış mekan saksı süs bitkisidir. Uzun ömürlü ve yumru köklüdür.

Colchicaceae (Acıçiğdemgiller) familyasından Sandersonia cinsinin sadece bir türü var: Sandersonia aurantiaca. İngilizcede yaygın bir adı Christmas bells’dir (Noel çanları). Bir diğer adı ise Chinese Lantern Lily’dir (Çin feneri zambağı). Ana vatanı Afrika kıtasının güney ucunun doğu taraflarıdır (kurak kış özelliği görülen yerler). Çayırlık alanlarda ve orman dış kenarlarında güneşe tam açık yerlerde, eğimli tepe yamaçlarında nemli yerlerde bulunurlar.

Özellikleri
Sıcak aylarda aktiftir. Son derece gösterişli çiçekleri turuncuya yakın sarı renkte ve yüksük iriliğindedir. İlkbahar ortasından sonra, yaz ortasına kadarki dönemde çiçeklenir. Yumru kökleri kışın kuru toprak altında uyur. Yazın çiçeklendiği halde Noel çanları çiçeği denmesinin sebebi: Anavatanı olan Güney Afrika’da mevsimler buradakinin tersinedir. Burada yaz ise orada kış, burada kış ise orada yaz. Dolayısıyla aralık – ocak aylarında orada mevsim şartları bizim buranın haziran- temmuz aylarının şartlarına denk geliyor. Ve o dönemde Güney Afrika’da Sandersonia aurantiaca çiçeklenmiş oluyor.



Yumruları ile hayat döngüsü: İlkbaharda satılan Sandersonia aurantiaca yumruları ilginç yapılıdır. Küçük, yuvarlak bir yumru kendisinden umulmayacak kadar gelişkin iki kalın uzantıya sahiptir. İki uzantılı bir yumru toprağa dikildiğinde bazen uzantılardan sadece biri dal geliştirir. Bazen ikisi de dal geliştirir ama birinin uzattığı dal daha güçlü olup daha iri çiçekler verir. Diğeri biraz güçsüz, daha küçük çiçekli gelişir. Sonbahara kadar bir yumru tükenip giderken gelecek yıl için yeni yumru(lar) oluşturmuş olur. Eğer ilkbaharda ekilen çift uzantılı yumrunun iki uzantısı da dal vermiş ve çiçeklenmiş iseler yaz sonunda her ikisinde de ananın kopyası, çift uzantılı yumrular oluşur. Fakat eğer sadece biri dal uzatıp çiçeklenmişse o kısımda ananın kopyası çift uzantılı bir yumru oluşur. Pasif kalan diğer uzantıda yaz sonunda yuvarlak ve uzantısız bir yumru oluşur.

Dallanma, yapraklanma, tomurcuklanma: İlkbaharda toprak dışına çıkan yeni sürgünler dal dal yükselir. Dallarda biraz dar yapılı, biraz uzunca yapraklar çok sık değildir. Yaprak görünümü oldukça zarif ve güzeldir. Sandersonia aurantiaca dalları hem yaprak hem tomurcuk vere vere uzamaya devam ederken tam rengini ve tam iriliğini almış çiçekler alt kısımlarda bulunur.

Destek değneklerine bağlamak gerekiyor. Sandersonia aurantiaca bitkisinin çiçeklenecek dalları dimdik yukarı uzama eğilimlidir fakat dallar dik duramayacak kadar esnektir. Bu yüzden değneklere bağlanarak desteklenmelidir. İlkin 40cm gibi hatta daha az uzayabilir ama eğer doğru toprak ve doğru bakım denk gelmişse yeni oluşacak yumrular gayet güçlü yapılanır ve sonraki yıl oldukça güçlü gelişerek boyu 1m kadar uzayabilir. Hatalı bakımda ya da yanlış toprakta yeni oluşan yumrular küçük olur ve gelecek yılki performansı da zayıf olur.

Kullanım: Dış mekanlarda (bahçe-balkon) saksılarda yetiştirilir. Seralarda vazoluk kesme çiçek yetiştiriciliği yapılabilir. Tıbbi açıdan kullanımı ancak işin uzmanlarınca yapılmalıdır. Zira yenildiği takdirde kesin öldürücü ölçüde zehirlidir. Kesme çiçekçilik amacıyla Sandersonia aurantiaca yetiştiriciliğini yapacaksanız aynen karanfil yetiştiriciliğinde yapıldığı gibi dalların dik durmasını sağlayacak bir sistem ayarlamanız gerekir.

Yetiştirilmesi, bakımı
Sandersonia aurantiaca yumruları ilkbaharda satılır. Çünkü ilkbaharda ekilmeleri gerekiyor. Daha erkenden ekilirse soğukta ıslak toprakta çürürler. Bahçeye dikmemenizi, saksılarda yetiştirmenizi tavsiye ederim. Sürekli dışarıda açık havada tutmalısınız. Kışın saksıyı hiç yağmur almayan kuru ve soğuk bir yerde tutmalısınız. Eğer yumrular kış boyunca kuru ve soğuk toprakta dinlenmezse çürürler. Kışın -9C dereceden daha fazla şiddette don olayları olan karasal iklim bölgelerimizde ise saksı kış boyunca dışarıda açık havada değil, yine soğuk ama dışarısı kadar şiddetli soğuk olmayan kapalı bir yerde bekletilmelidir.

Toprak: Torf adıyla satılan salon bitkilerine uygun hazır poşet toprak kullanmalısınız. Bu özel topraklar sadece birkaç ay aktif olacak olan Sandersonia aurantiaca bitkisi için yeterince besleyici olup gübre istemez. Bunu önce tozundan arındırdığınız kuvars (silisyum) kumu ya da çok iyi temizlenmiş ve tozundan arındırılmış dere kumu ile harmanlayıp karıştırın. Miktarları şöyle: 3 ölçü torf toprak + 1 ölçü iri taneli temiz kum.

Saksı 25-30cm derinliğinde ve o derinliğe yakın genişlikte olmalıdır. Saksı başına en fazla 4 yumru tavsiye edilir. Yumrular arasında 8cm kadar mesafe bırakılmalıdır.

Saksının dibine bir iki parmak yüksekliğinde çakıl taşları döşeyin. Sonra üçte ikisini toprakla doldurup toprağı biraz bastırın. Tam ortaya 1m kadar uzunlukta bir değnek saplayın (daha sonra uzayacak dalları bağlamak için gerekli). Sandersonia aurantiaca yumrularını yerleştirmeden önce onlara altlık olarak bir parmak yüksekliğinde iri taneli kum yaymalısınız. Üzerine yumruları dik değil yatay şekilde yerleştirin (duruma göre uzantıların uçları biraz yukarı dönük, 45 derece gibi açıyla eğik yerleştirebilirsiniz). Sonra üstlerini toprakla örterek saksıyı toprakla doldurun ve sulayın.

Sulama: İlk sulamadan sonra toprak dışına sürgünler çıkana kadar sulamayın (ya da toprak tamamıyla kupkuru olduğu halde hala gelişim olmamışsa sulayabilirsiniz). Sürgünler toprak dışına çıktıktan sonra ise artık toprak üst yüzeyinde kayda değer bir kuruma oldukça bol bol su dökerek sulamaya devam edin. Ağustos ortasında sulama sıklığını azaltın. Artık sadece toprakta adam akıllı kuruma oldukça bol bol su dökerek sulayın. Daha sonra yapraklarda bozulma gördüğünüz zaman (ya da yapraklarda hiçbir bozulma olmadığı takdirde ekim ayının girmesiyle birlikte) sulamayı tamamen bırakın. İlkbahar ortasına kadar hiç sulamayın.

Bitki besini: Toprak kısmında anlattığım gibi gerekmiyor aslında ama hafif dozajda verilse iyi olur. Hassas salon bitkileri için hazırlanmış olan NPK eşit ağırlıklı (genel kullanım) suya karıştırılan bitki besininden Sandersonia aurantiaca’ya şu şekilde verebilirsiniz: İlk çiçekler tam renklerini aldıkları zaman bir defa ve bundan tam bir ay geçtikten sonra son olarak bir defa daha verin.

Güneş ihtiyacı: Saksıyı günde en az 4 saat kesintisiz direkt güneş alabileceği bir yerde tutun. Sadece sabah saatlerinde güneş alan, öğleden sonra gölge olan doğu cepheler idealdir. Sandersonia aurantiaca sürgünlerinin uzaması biraz yavaştır ama toprak dışına ulaştıktan sonra gelişimleri bir hayli hızlanır.

Yazın şiddetli sıcak olan yerlerde hazirandan itibaren saksılar mümkünse kuzey-doğu ve hatta kuzey cephe duvar diplerinde tutulmalıdır. Zira aşırı şiddetli sıcağa pek uygun değildir.

Dinlendirme: Yaz sonunda ya da sonbaharda ne zaman yapraklar bozulmaya başlarsa hemen sulamayı kesin ve kurumaya bırakın. İlkbahar ortasına kadar yukarıda anlattığım şekilde soğuk bir yerde, saksılarında kupkuru toprakta dinlenecekler. İlkbaharda kullanılmamış yeni torf toprak ve kum karışımı hazırladıktan sonra yumruları söküp yeni toprakla tekrar dikmelisiniz.

Çoğaltılması
Sandersonia aurantiaca hem yumrularının ayrılmasıyla hem de tohumla çoğaltılabilir. Tohumlarının çimlenmesi meselesi biraz karışık. Ciddi sabır ve bu işlerde yüksek tecrübe ve bilgi ister. Zira İlkin sadece birkaçı çimlenir. Diğerleri çimlenmeyecek sanılırken sonbahara kadar zaman zaman yeni çimlenmeler olur. Hatta bir yıl sonra bile çimlenmeler devam edebiliyor. Bu yüzden tohumları ekeceğiniz kap ve toprak iki yıl kalıcı olmalıdır. Fideleri ancak üçüncü yıl ayırmalısınız. Bu arada her kış, kış boyunca kuru toprakta dinlendirmeyi unutmayın.

Yukarıda tohumdan çoğaltılmasının zorluğuna değindim fakat yine de tavsiye edilir. Tohumlar çimlendikten sonra gelişim hızlı olur. Öyle ki tohumdan gelişmiş bir Sandersonia aurantiaca fidesi ilk bir kaç ay düzgün bir yumru geliştirmiş olur ve ertesi yıl çiçeklenebilir. En geç üçüncü yıl çiçeklenecek kadar gelişmiş olurlar.

Sandersonia aurantiaca tohumları son yılın taze tohumları olmalıdır. İlk tohum ekiminde fazla sayıda tohumun çimlenmesi için şu önerilir: Şubat ayı sonunda tohumları 24 saat boyunca suda bekletin. Sonra perlit ile veya vermikülit ile karıştırıp hafifçe nemlendirin. Kapalı bir şekilde buzdolabında (4C derece ile 6C derece arası soğukta) üç ay bekletin (ilkbaharda havalar iyice ısınana kadar). Buna tohum katlama denir (bazı tür bitkilerin tohumları nemli toprakta kış soğuğu süreci yaşamazlarsa çimlenemiyorlar).

Tohumları ekmede acele etmeyin. İlkbahar sonuna doğru ya da yaz başında ekmelisiniz. Mesela İstanbul şartlarında mayıs ortasından haziran sonuna kadarki dönem uygun bir zamandır. Tohumlar için aynen yukarıda yetişkin yumrular için anlatıldığı şekilde kumlu toprak hazırlayın. Saksı veya kasa derinliği 15cm’den daha sığ olmamalıdır. Ortam dış mekan olacak zira sürekli hava akımları kesin şart -ama yağmurdan korunaklı bir yer olmalıdır. Biraz güneşli (yarı gölge) ve gündüz boyunca güçlü aydınlık bir yerde bulundurun. Süzgeçli sulama kovası ile düzenli sulamalar yapın. Sonbahar ortalarına kadar yapraklar yeşil ve sağlıklı kalabilirse bu bir avantajdır. Çünkü yumruların gelişip güçlenmeleri yaprakların sağlığına bağlıdır. Eylül ortasından sonra günbegün serinlikler arttıkça sulama sıklığını azaltın. Havalar yeterince soğuyunca sulamayı tamamıyla kesin. İlkbahar ortasına kadar hiç sulamayın.

Yumrularından çoğalmasına yukarıda özellikleri konusu içinde değinmiştim.

Bir yumruyu ikiye bölme ile çoğaltma: İlkbahar başında yumruları saksıdan kuru toprağından söküp alın. İki uzantılı bir yumruyu tam orta yerinden keskin bir bıçakla kesin. Her iki parçada da hem yumrunun yarısı hem bir uzantı olacak. Açık ve havadar bir yerde ıslaklıkları kuruyana kadar bekletin (en az 24 saat bekletmekte yarar var). Sonra kesik yüzeylere bahçe kükürdü gibi fungisit bir toz sürmelisiniz. Ondan sonra da havadar bir yerde açıkta 6-7 gün bekletin. Böylece kesik yerler çürümelere, hastalıklanmalara karşı sertleşmiş ve dayanıklı hale gelmiş olurlar. Sonra bu yumruları gerektiği gibi saksılara dikin. Gayet normal bir şekilde gelişip çiçeklenirler. Bölünmemiş, iki uzantılı bir Sandersonia aurantiaca yumrusunda uzantılardan biri hiç gelişmezken veya gelişse bile diğerine göre zayıf gelişim gösterirken, daha başarısız çiçeklenme yaparken, ikiye ayrılmış ve tek uzantılı kalmış parçalardan her biri güçlüce gelişip iri iri çiçeklenirler. Yaz sonunda kendileri tükenir ve gelecek yıl için gayet sağlıklı iki uzantılı yeni bir yumru üretmiş olurlar.

Çoğaltma sonucu oluşan yeni bireylerin özellikleri: Yumruların kendiliğinden çoğalmasıyla veya bıçakla kesilerek bölünmesiyle çoğaltılmasından sonra oluşan yeni Sandersonia aurantiaca bireyleri her şeyleriyle analarının kopyası olurlar. Fakat tohumdan geliştirilmiş bireyler arasında küçük farklılıklar olabilir. Başlıca farklar çiçeklerin iriliğinde, çiçeklerin şeklinde ve renk tonlarında göze çarpar. Bunlar pek önemli farklar değildir ama çiçeklerin renklerindeki ufak tefek ton farkları güzel sürprizlerdir.