Addaks Hayvani Hakkinda Bilinmesi Gerekenler

Bilimsel adi Addatx nasomaculatus (Addaks) olan hayvan, carpik buyuk boynuzlari nedeniyle vida boynuz ceylani olarak adlandirilan, yakindan Oriks ile ilgili antilop ailesinin uyesidir. Afrika Bati Sahra ile Nil arasinda kalan issiz bolgelerde yasar. Kuzey Afrika’daki Sahra Colu’nde izole edilmis alanlarda bulunan tehlike altindaki bir memelidir ve dogal ortamlarinda oldukca nadir gorulur. Vahsi dogada sadece 500 Addaks oldugundan bu antilop ne yazik ki yok olma tehlikesiyle karsi karsiya kalmistir.
Addaks’in bas ve vucut uzunlugu 170–190 santimetre civarindadir. Erkekler disilerden biraz daha uzundurlar, erkelerin omuz uzunlugu 100–110 santimetre, disilerin omuz uzunlugu ise 90–100 santimetre olculerindedirler. Kuyruklari 30–40 santimetre ve boynuz uzunluklari 80–120 santimetredir. Erkekler 99–124 kilogram arasinda, disilerde ise 60–125 kilogram arasindadir. Addaks’in postu sert, mevsime bagli olarak renk degistirirler. Kisin postlari beyaz arka kisimlari ve bacaklari grimsi kahverengi renktedir. Yaz aylarinda postlari daha acik, neredeyse tamamen beyaz veya kumlu bir bej halini alir. Bu da daha acik renkler sicagi daha fazla yansittigindan vucudun iliman kalmasina yardimci olur. Kuyruklarinda siyah, kahverengi tuy tutamlari vardir.
Hem erkek hem disi addaks, alninda, burunlarinin uzerinde X sekli olusturan boynuzlara ve kahverengi tuylere sahiptirler. Boynuzlari 2-3 kivrimlidir ve erkeklerde 120 santimetre uzunlugunda ve kadinlarda 80 santimetre uzunluguna ulasabilir.

Boynuzlari arasinda uzun, boyunlarinda kisa bir yele ile biten siyah tuyleri vardir. Addaksin kisa, kalin bacaklari ve kumda batmalarini onleyen duztaban genis, duz tirnaklari vardir. Genis tirnakli ayaklarini yana dogru atarak yurur, ancak bir ayagini digerinin arkasina yerlestirerek tek bir iz cizgisi birakirlar. Bu hayvanlar, duz bir sekilde dortnala kosarlar ve kosarlarken minimum bacak esnemesi nedeniyle sert diz cokmus gibi gorunurler. Bu tur antiloplarin en yavas kosucularindan biri olarak kabul edilir, belki de kumlu araziye adaptasyonunu yansitirlar. Addakslar, buyuk, kare seklindeki dislere (ineklerin ki gibi) ve tipik yuz bezlerine sahip olmadigindan diger antilop turlerinden farklidirlar.

Habitatlari
Addakslar, kumlu col arazilerini, tasli colleri, yari col ve kuru bozkirlari tercih ederler. Gun boyunca ruzgara ve sicak gunese karsi korumak icin sIk sIk buyuk kayalar yakininda bulunan kuma kazilmis derin cokuntulerde dinlenir.

Beslenmeleri
Addaks, herbivordur ve beslenmeleri col etli meyveler, yapraklar, aristida otlari, otlar, uzun omurlu ve kucuk calilardan (eger varsa) olusur. Ayrica Parnicum cimlerinde de beslenirler, boylece sadece ic surgunleri ve tohumlari yerler, ayrica kuru ve dis yapraklari goz ardi ederler. Bu tohumlar addaks beslenmelerinde yeterli protein saglar. Addakslar susuzlukta yasayabilir, cunku susuzluklari bitkilerden elde ettikleri nemden beslenirler.

Davranislari
Addakslar, gece hayvanlaridir ve asiri col kosullarina adapte edilmistir. Bazi ekler kendi ortamlarinda birbirlerinden uzak yasayabilirler, ancak bu herhangi bir soruna yol acmaz, cunku genis mesafelerde birbirlerini tespit edip bulmalarini saglayan fazladan duyusal becerilere sahiptirler. Ayrica yagislari izleyebilir ve bitki ortusunun daha bol oldugu yagisli bolgelere yonelirler. Bazi addakslar, hem erkek hem de disi addakslardan 5-20 iceren surulerde yasarlar. Suruler genellikle tek bir yerde kalir, ancak yiyecek aramak icin dolasabilirler. Suruler genellikle en buyuk baskin erkekler tarafindan yonetilir.

Uremeleri
Erkek addaks, 3 yasinda cinsel olgunluga erismekte olup, disiler bir bucuk yil icinde daha erken olgunlasmaktadir. 257-264 gunluk yani 8-9 ay gibi bir gebelik periyodundan sonra, disiler 4,7–6,75 kilogram olan bir yavru dogururlar. Genc addaks yaklasIk 6 hafta saklanir ve annesi tarafindan gunde 2–3 kez emzirilir. Genc addaksin soluk veya lekesiz, ten rengi bir postu vardir ve omurleri yaklasIk 19 yildir.

Korunma Durumlari
Addaks, IUCN tarafindan kritik olarak tehlike altinda olarak siniflandirilmistir. Vahsi dogada neredeyse yok olmus, orijinal cesitlerinin cogundan elimine edilmistir. Ciftciler sigirlarini otlatmak icin bircok addaksi yok etmislerdir boylece sigirlar ve adakslar otlak alan icin rekabet etmek zorunda kalmayacaklar. Vahsi dogada sadece birkac yuz tane adaks kaldigi bildirilmektedir. Addaks icin dususun ana neden boynuzlari, etleri ve derileri icin asiri avlanma olarak gorunmektedir. Iyi olan sudur ki, ABD, Avrupa ve Orta Dogu’da esaret altinda tutulan 1000’in uzerinde addaks oldugu belirtilmistir. Yetistirme programlarinda yonetilen 600 addaks oldugu bildirilmis, bu nedenle, koruma calismalarinin devam etmesiyle, bu sasirtici hayvanin geleceginin basarili olabilecegi soylenmektedir.

Addaksla Ilgili Ilginc Gercekler
Bir antilop turu olan Sahra’nin izole bolgelerinde bulunan addaksla ilgili bilinmesi gereken bazi ilginc gercekler vardir. Iste bu gerceklerden bazilari:
*Tehlike altindalar; vahsi dogada sadece uc tane kalmis olabilir. Ancak neslinin tukenmesi yakin olmayabilir; yaklasIk 2.000 hayvanat bahcesinde ve dunyadaki ciftliklerde tutulmaktadirlar. Addaks, nesli tukenme tehlikesiyle karsi karsiya olan cok guzel ve zarif bir hayvandir.
* Addaks, dogal ortamlarinda oldukca nadirdir ancak esaret altinda oldukca yaygindir. En buyuk esir uretim surulerinden biri Almanya’daki Hannover Hayvanat Bahcesi’nde bulunmaktadir.
* YaklasIk 300 gunluk bir gebelik periyodundan sonra yavru dunyaya gelmektedir. Dogum, yagisli mevsimi takiben ancak soguk mevsim baslamadan once eylul ve ocak aylari arasinda gerceklesir.
* Hem erkek hem de disi boynuzlari vardir, her ikisi de bukumludur
* Addaks, yumusak kumlu alanlarda yuruyus yapmalarina yardimci olmak icin duztabanli ve guclu surgulu bicaklara sahip genis tirnaklara sahiptir.
* Addaks cogunlukla geceleri aktiftir ve gunlerini kazdiklari tunellerde gecirirler.
* Addaks, temel olarak kaba col cimleri uzerinde otlanir, ancak cimler kit oldugunda akasya turleri ve baklagil otlarini yerler. Addaks’in yiyeceklerinden ihtiyac duyduklari nemi aldiklari icin nadiren su icmeleri gerekir.
* Cok az su ve kaba ot diyetlerinde hayatta kalabildikleri ve yiyecek bulmak icin uzun mesafeleri yasaya bildiklerinden, tum antiloplar arasinda en iyi cole olanlardir. Kendilerini yedikleri bitkilerden, sabah ve aksamlari cig olarak nemlendirirler. Ayrica, cok konsantre idrari isleyerek elde ettikleri cok az suyu korurlar.
* Addaks, yaklasIk 5-20 uyeli surulerde yasar ve bir erkek addax tarafindan yonetilir. Erkekler bolgelerini korumakta ve birden fazla kadinla eslesmektedirler. Genel olarak sadece bir genc dogar ve bir aylikken tamamen sutten kesilir.
* Addaks’ta 29 cift kromozom vardir. Tum kromozomlar, submetakentrik olan ilk otozom cifti disinda akrocentriktir. X kromozomu, akrosantrik kromozomlarin en buyugudur ve Y kromozomu orta buyukluktedir. Alt-metasentrik otozom ciftinin kisa ve uzun kollari sirasiyla sigir ve kecilerdeki 27 ve 1. kromozomlara karsilik gelir. Bir calismada, addakstaki kromozomlarin bantlanma modellerinin, Hippotraginae alt ailesinin diger dort turundekilere benzer oldugu bulunmustur.
* Addaks, nemli iklim kosullarinda en cok parazitlere egilimlidir. Addaks her zaman Trichostrongyloidea ve Strongyloidea super ailesindeki nematodlarla enfekte olmustur.