(1822-1895)
Tarihçi, yazar. Lofça’da (Bulgaristan’da) doğdu. Asıl adı Ahmed’dir. Hacı Süleyman Ağa’nıın oğludur. 1839′da Medrese tahsili görmek için İstanbul’a geldi. Fatih Başkurşunlu Medresesi’nde okuyarak devrinin ilimlerine ve tarihe âit sağlam bilgiler elde etti. Bundan sonra müderrisliklerde; Meclis-i Maarif’de, Encümen-i Dâniş’de üye olarak bulundu. Kazaskerlik ve müfettişlik yaptı. Mustafa Reşit Paşa’yı tanıdıktan sonra (1845) onbeş yıl onunla çalıştı. 1865′ten sonra valilik, Şûrâ-yı Devlet başkanlığı; Evkaf, Maarif, Dâhiliye, Ticâret, Ziraat ve Adliye bakanlığı yaptı. 1895′te İstanbul’da öldü. Kabri, Fatih Sultan Mehmed Türbesi Mezarlığındadır. Cevdet Paşa Arapça, Farsça ve Bulgarca’yı çok iyi bilirdi. Fransızca da öğrenmişti. Doğu edebiyatları ile uğraşmış, epeyce şiir de yazmıştır. Kültür hayâtımıza en çok hizmet eden yazarlardan biridir. Hukuk, tarih, dil ve edebiyat alanalarında eserler vermiştir. Türkçe’nin ilk gramerlerinden sayılan Kavâid-i Osmaniye’yi Fuat Paşa ile birlikte yazdı (1850). Eski edebiyatımızın kurullarını anlatan, edebiyat bilgileri veren kitabı da vardır. Tarihi de çok tanınmıştır. Küçük Kaynarca Antlaşmasından Vak’a-i Hayriyye’ye kadarki (1774-1825) olayların en önemlilerini kaynaklara müracaat ve belgeleri tenkit ederek, tarafsız bir gözle yazdığı bu kitap, adını edebileştirmiştir.

Eserleri:
1. Kavaid-i Osmaniye (1850, Fuat Paşa ile birlikte yazıldı.),
2. Kavâid-i Türkiye (İlk eserin sadeleştirilmiş şeklidir, defalarca basılmış, okullarda ders kitabı olarak okutulmuştur.),
3. Belâgat-ı Osmaniye (Eski edebiyat kurallarını öğreten kitap, 1881),
4. Târihi Cevdet (12 cilt, 1854-1885 yılları arasında yazıldı. İlk altı cildinden seçmeler, Seçmeler adı ile Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları arasınada çıktı, 1973-74),
5. Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ (Halk için yazılmıştır, peygamberlerin hayatı ile halifelerin tarihi anlatılır. Dili sâdedir. Eski yazı ile defalarca basıldı. Mahir Iz’in hazırladığı metin Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları arasında çıktı, 1973),
6. Tezâkir-î Cevdet (Yazarın, türlü vesilelerle yazdığı tenkitlerden münâkaşalardan, zamanına âit tarihi ve sosyal olaylara dâir aldığı notlardan meydana gelamiştir. 21 defterden ibarettir.)
[Yazar hakkında fazla bilgi İçin bkz.: Ibnü'l-emin Mahmud Kemâl inal, Son Asır Türk Şâirleri;, C. I, s. 236-240; Fatma Âliye Hanım, Ahmed Cevdet Paşa ve Zamanı, İstanbul 1914; Ali Ölmezoğlu, Cevdet Paşa md., İslâm Ans., C. III, s. 121 vd.]