Aile Hekimliğinde Çocuk Sağlığı Hizmetleri
Çocukluk dönemi; insan hayatının fertilizasyon ve uterusa yerleşmesi ile başlayan ve adölesan dönemin sonuna kadar devam eden bir süreci kapsar.
Çocukluk DönemleriDönemSüreNeonatal Dönem0-28 GünErken Neonatal0-7 GünGeç Neonatal8-28 günPostneonatal Dönem29-365 günSüt çocuğu0-1 yaşOyun çocuğu1-3 yaşOkul öncesi çocuğu4-6 yaşOkul çocuğu6- 14 yaş
.
İnsan yaşamında her yeni doğan bebek yeni bir umuttur. Bu umudun sağlıklı olarak doğması için; annenin sağlıklı olması, gebeliğini bilinçli olarak planlamış olması, kendisinin ve bebeğinin sağlığı konusunda yeterli bilgiye sahip olması gerekir. TÜİK sonuçlarına göre; 2017 yılı sonu itibari ile Türkiye nüfusu yaklaşık 83 milyon, Türkiye’de doğuşta yaşam beklentisinin erkekler için 75 yıl, kadınlar için 79 yıl olduğunu göstermektedir. 15 yaş altındaki nüfusun yüzde 35’ten yüzde 26’ya düştüğü, 65 yaş ve üzeri nüfusun yüzde 4’ten yüzde 8’e yükseldiği görülmüştür. Kadınların %15’inin hiç eğitimi yoktur ya da ilkokulu bitirmemiştir. 45-49 yaş kadınların % 22’si hiç eğitim almamış ya da ilkokul bitirmemiştir. Bebek ölüm hızı 2014 yılında binde 11,3 iken, 2015 yılında binde 10,7, 2016 da binde 10,3 oldu. Ölen bebeklerin %64,2’si 1 ayını, %87,1’i ise 5 ayını tamamlayamadan öldü. Beş yaş altı ölüm hızı binde 2014 yılı verisine göre binde 13,5 iken 2015 yılında binde 12,8 olarak gerçekleşti.
Neonatal ölüm hızı; doğumdan sonraki bir ay içinde ölme olasılığıdır. Post-neonatal ölüm hızı; doğumdan sonraki bir aydan sonra, ancak bir yıldan önce ölme olasılığıdır. Bebek ölüm hızı; doğumdan sonraki bir yıl içinde ölme olasılığıdır. Beş-yaş altı ölüm hızı; doğumdan sonraki beş yıl içinde ölme olasılığıdır.
Çocuk Sağlığı Niçin Önemli?:*Nüfusun büyük kesimini oluştururlar. Sağlığın temelleri çocukluk çağında atılır. Bağışıklık durumu azdır. Büyüme ve gelişme dönemidir. Değişkenlik gösteren bir dönemdir. Önlenebilen hastalıklardan ölümler bu yaş grubunda fazladır. Sorunların çözümlenmesi Beklenen Yaşam süresini uzatır.
Dünyada çocuklar; 90’lı yıllarda 100 milyondan fazla çocuk ölmüştür, yılda 10 milyon 5 yaş altı çocuk ölümü olmaktadır. 5 yaş altı en sık ölüm nedenleri; ASYE, ishal, kızamık, prematürite, doğum asfiksisi, sıtma, konjenital anomaliler, boğmaca, NNT, doğum travması, menenjit, malnütrisyon, verem. Neonatal en sık ölüm nedenleri; enfeksiyonlar, asfiksi/travma, konjenital anomali, erken doğum faktörleri. Gelişmiş ülkelerde 5 yaş altı ölüm nedenleri; kongenital malformasyonlar, perinatal nedenler, kazalar, solunum yolu enfeksiyonları, menenjit. Gelişmekte olan ülkelerde 5 yaş altı ölüm nedenleri; perinatal nedenler, solunum yolu enfeksiyonları, ishalli hastalıklar, aşı ile korunulabilen hastalıklar (kızamık, tetanoz, boğmaca), konjenital hastalıklar. Ölümlerin 2/3’ü; ishal, ASYE, kızamık, tetanoz, boğmaca nedeniyle görülür.
Aşılamanın Yeri:*1978 Alma-Ata, UNICEF ve DSÖ, 2000 yılında herkese sağlık sloganı ile şunları önermiştir; büyümenin izlenmesi, ağızdan sıvı tedavisi, anne sütü ile beslenme, aşılama, doğum aralıklarının düzenlenmesi, besin yardımı, kadınların eğitimi.
Sağlık Bakanlığının Uyguladığı Çocuk Sağlığı Programları:*1) Yenidoğan tarama programı (hipotiroidi, fenilketonüri, biyotinidaz eksikliği). 2) Kongenital hipotiroidi taraması. 3) Yenidoğan işitme taraması programı. 4) Anne sütünün teşviki-bebek dostu hastaneler programı. 5) Genişletilmiş bağışıklama programı. 6) Hemoglobinopati (talasemi) kontrol programı. 7) Akut solunum yolu enfeksiyonu kontrolü programı. 8) İshalli hastalıkların kontrolü programı. 9) Bebek ölümleri bilgi değerlendirme programı. 10) İyot yetersizliği hastalıkları ve tuzun iyotlanması. 11) Adolesan sağlığı/adelösan üreme sağlığı. 12) Büyümenin izlenmesi programı. 13) Çocukluk hastalıklarına bütüncül yaklaşım programı. 14) Erken çocukluk döneminde gelişimin izlenmesi/desteklenmesi. 15) Demir yetersizliği anemisinin önlenmesi “demir gibi Türkiye”. 16) D vitamini yetersizliğinin önlenmesi/kemik sağlığının korunması. 17) Neonatal resüsitasyon programı.
Bebek Ölüm Hızını Azaltmak İçin:*Gebelik öncesi anne sağlığının korunması, gebelik süresince düzenli takiplerin yapılması, erken doğum ve anomalili doğumların önlenmesi, doğumların sağlık merkezlerinde yapılması, doğum sonrası yakın takiplerin yapılması, aşılama, ishalli çocuklarda ağızdan sıvı tedavisi ve anne sütü uygulamalarının yaygınlaştırılması gerekmektedir.
Sağlam çocuk izlemi ilkeleri şu sorulara dayanır; neden izlemeli, nerede yapılmalı, ne sıklıkta yapılmalı, ne kadar sürede yapılmalı, nasıl yapılmalı? Sağlam çocuk izlemeleri; o sırada bir hastalığı olmayan bebek ve çocukların doğum öncesi dönemden başlayarak belli aralıklarla bir hekim tarafından izlenmesidir.
Sağlam Çocuk İzlemelerinin Amaçları:*Çocukların sağlığını değerlendirmek:*Büyümeleri yaşına uygun mu? Zihinsel ve motor gelişmeleri iyi mi? Duygusal gelişmeleri yeterli mi? Fark edilmeyen bir hastalıkları var mı?*Çocukların sağlığını korumak:*aşılarını yapmak, riskleri belirlemek ve ortadan kaldırmaya çalışmak, aileyi çocuk sağlığı ve gelişimi konusunda bilgilendirmek.*Çocukların sağlığını geliştirmek:*ailenin çocuklarının sağlığına olumlu katkılarını desteklemek, güçlükleri ile baş etmeleri için yol göstermek, çocuğun doğuştan gelen yeteneklerine ulaşmasını sağlamak için çevresel desteklerin tümünü harekete geçirmek.
İzlem Nerede Yapılmalı?:*1-Sağlık kurumu; kolaydır, uygun yöntemlerle yapılır, belli bir zamanda daha çok çocuk izlenebilir, yalnızca başvuranlara hizmet verir, çocuğun yaşadığı çevreyi yansıtmaz. 2-Çocuğun evi; zordur, muayeneler sağlıklı olmayabilir, zaman harcanır, iş saatlerinin bir bölümü yolda geçer, hizmet herkese ulaştırabilir, çocuğun yaşadığı çevreyi tanıma olanağı sağlar.
İzlem Sıklığı:*Doğum öncesi en az dört kez, doğum sonu ilk 1-2 günde, ilk haftada, birinci ayın sonunda, 2.,4.,6. aylarda, 6-12 ay arasında iki kez, ikinci yaşta iki kez, 3-6 yaş arasında yılda bir kez.
Doğum Öncesi İzlemler:*1-Öykü; gebelik planlı mı, kalıtsal hastalık riski var mı, bebeğin bakımı için risk var mı bunlara bakılır. 2-Bedensel inceleme; intrauterin büyüme değerlendirilir, konjenital anomali aranır. 3-Laboratuvar; USG, kan, idrar, gerekli özel testler yapılır. 4-Öneri; anne babalığa alıştırılır, emzirme danışmanlığı yapılır, sigaranın bebeğe etkisi öğretilir.
Kimleri Daha Sık İzleyelim?:*Erken doğan bebekler, ileri ya da çok küçük anne yaşı olanlar, gebelik yaşına göre küçük bebekler, doğuştan engeli ya da hastalığı olanlar, eğitimsiz ve yoksul aile çocukları, istenmeyen çocuklar, yasal evliliklerden doğmamış bebekler, aile içi geçimsizlik ve şiddet varlığı, annede sağlık sorunlarının varlığı.
Çocuk İzlemi İçeriği:*Ağırlığın ölçülmesi, boyun ölçülmesi, baş çevresinin ölçülmesi, Hb tayini (6, 9 aylık), idrar tetkiki (yılda 1 kez), fizik muayene, aşıların yapılması, beslenme eğitimi.
İzleme Süresi:*Çocuk ve ailenin gereksinimlerine göre değişebilir. En az 15 dakika verilmelidir. 30 dakika daha uygun olur.
İzleme Süreci:*Gülümseme ile başlamalı, ailenin gelen tüm bireyleri içeri alınmalı, oturtulmalı ve etkin dinleme yapılmalı, tanı ile yetinilmemeli, önerilere zaman ayrılmalı, hem kurum hem aile için kayıt tutulmalı, aile ve çocuk izlenmel, çocukla aile bireylerinin ilişkisine bakılmalı (aşırı yardım edici, çocuğa fırsat tanıyıcı, aşırı disiplinli, çok titiz, ilgisiz, vb), aile bireylerinin birbiri ile ilişkisine bakılmalı (sevecen, gergin, suçlayıcı, ilgisiz,vb), çocuğun davranışlarına bakılmalı (aşırı hareketli, korkak, ilgisiz, saldırgan, vb).
İzleme Basamakları:*Öykü, fizik muayene, bedensel ve gelişimsel değerlendirme, gerekiyorsa laboratuvar incelemeleri, tanı, tedavi ve bakım önerileri.*Öykü:*“Şikayetiniz nedir” demek yerine, “bir kaygınız var mı” denilebilir. Anne babanın sağlığı, birlikteliği, yaşamsal işlevlerin düzeni (uyku, dışkılama, vb), yaşına göre mental ve motor gelişme, beslenme, evde kaygı yaratan bir durum varlığı (annenin çalışması, bakımı üstlenen kişi), kazalar sorgulanır.*Bedensel ve gelişimsel değerlendirme:*muayene odası sıcak olmalı, bebek tümüyle soyulmalı, sağlam olduğu düşünülmemeli, ölçümler aynı odada alınmalı, gelişim basamakları test edilmeli, muayene süreci bilgi aktarımı amacıyla da kullanılmalı, ailenin kutlamaya değer her davranışı ödüllendirilmeli.*Laboratuvar incelemeleri:*FKÜ, TSH, biyotinidaz, işitme testi, kalça USG, Hb, Hct, periferik yayma, gelişimsel tarama testleri (Denver DGTT), idrar tetkiki, kolesterol, kurşun, görme keskinliği ölçümü, odiyometri.
Öneriler:*Ailenin kaygıları giderilmeli. Bakıma yönelik öneriler; uyku, giyim, oda ısısı, sigara, tuvalet eğitimi, vb. Beslenme önerileri; anne sütü, tamamlayıcı beslenme, özel destekler, vb. Zihinsel gelişmenin desteklenmesi; oyun, oyuncaklar, kitap, vb. Aile içi ilişkileri destekleme; anne-baba, kardeşler, dede-nine, vb. Kazalardan koruma; düşmeler, yabancı cisim yutma, trafik,vb. Bedensel sağlığın geliştirilmesi; spor, dans, yeteneklerine göre yönlendirme,vb.
Yaşa Göre İzlem Konuları:*“Bebek ve Çocuk İzlem Protokolleri” sağlık personelinin izlemler sırasında kullanılmak üzere başvuru kaynağı olarak oluşturulmuştur. Bu protokoller; bakanlık politikaları ve DSÖ’nün önerileri doğrultusunda, Milli Pediatri Derneği, Türk Pediatri Kurumu, Türk Neonatoloji Derneği ve Sosyal Pediatri Derneğinin katkıları ile hazırlanmıştır.
Yeni Doğmuş Bebeğin Değerlendirilmesi:*Doğumun hemen sonrasında bebek stabilize olduktan sonra:*bebeğin göbek ve göz bakımı yapılır. 1 mg im. K vitamini uygulanır. Bebek tartılır, boyu, baş çevresi ölçülür. Bebekte doğumsal anomali olup olmadığına bakılır. Sarılığı var mı kontrol edilir, fizik muayenesi yapılır. Bebeğin ısısını kaybetmesi için derhal giydirilir. Mümkün olan en kısa sürede anne sütü alması için anneyle tensel temasını ve emzirilmesi sağlanır. 1 ve 5. dakikada APGAR değerlendirmesi yapılır.*Bebek ve anne kurumdan ayrılmadan önce:*yenidoğan Tarama Programı (NTP) için kan alınır. Hepatit B aşısı yapılır. Hastaneden ayrılmadan işitme taraması yapılması sağlanır.
Şu Konularda Anneye Danışmanlık Verilir:*Emzirme, gaz çıkarma tekniği, kundaklamanın zararları, emzik ve biberon kullanmama, el yıkama ve bebek ile sağlıklı iletişim, göbek bakımı, önemli hastalık bulguları (ateş, iyi emmeme, kusma, ishal, sarılık, uykuya meyil, vb), bebek banyosu ve hijyeni anlatılır, bebeğin yüzüstü yatırılmaması, küçük çocuklarla yalnız bırakılmaması konusunda ebeveynleri uyarılır. Bebeklerin yanında sigara içilmemesi vurgulanır. Aile planlaması anlatılır.

Gelişimsel Kalça Çıkığı (GKÇ) Riskleri:*1-Aile öyküsü; GKÇ’li kardeş varsa görülme oranı %6, anne ya da babada varsa görülme oranı %12, ebeveyn ve kardeşte varsa görülme oranı %36.*2-Makat gelişi.*3-Ortopedik anomali (tortikollis, ayak anomalisi); K/E = 4-10/1, ilk doğum, çoğul gebelik, oligohidramnios, erken kundak yapımı.
İkinci Ay:*1-Öykü; başını tutma, a-gu yapma, gülümseme, emzirme sorunu araştırılır.*2-Bedensel inceleme; büyümenin değerlendirilmesi, gelişmenin değerlendirilmesi yapılır.*3-Laboratuvar; özel bir durum yoksa gerekmez.*4-Öneri; anne işe başlayacaksa gerekli destek verilir, emzirme danışmanlığı yapılır, bebekle konuşma önerilir, DTaB-IPV/Hib + pnömokok + BCG aşıları yapılır.
Dört Ve Altıncı Aylar:*1-Öykü; dördüncü ayda ellerini kullanma, altıncı ayda dönme, hece söyleme, çıngırak sallama, oynama var mı?*2-Bedensel inceleme; büyümenin değerlendirilmesi, gelişmenin değerlendirilmesi yapılır.*3-Laboratuvar; özel bir durum yoksa gerekmez.*4-Öneri; dördüncü ayda demir, altıncı ayda ek besinler verilir, DTaB-IPV/Hib + pnömokok, 6. ayda ek olarak hepatit B ve OPA aşıları yapılır, emzirmenin sürdürülmesi sağlanır, bebek kitapla, resimle tanıştırılır, düşmenin önlenmesi sağlanır, yatak korkulukları gibi korumalar önerilir.
Dokuz-Oniki Aylar:*1-Öykü; dokuzuncu ayda desteksiz oturma, emekleme, ba-ba, ma-ma demesi gerekir, bir yaşında sıralama, yürüme, sözcükler, el sallaması gerekir, beslenme sorunu var mı sorgulanır.*2-Bedensel inceleme; büyümenin değerlendirilmesi, gelişmenin değerlendirilmesi yapılır, şaşılık, inmemiş testis var mı bakılır.*3-Laboratuvar; Hb, Hct, periferik yayma yapılır.*4-Öneri; sayfa çevirmesini sağlama, basit ev oyuncakları, iştahsızlık, aile sofrasına oturma, bir yaşında KKK + pnömokok aşıları, yabancı cisim yutma, yanmalar, düşmeler sorgulanır, anlatılır.
İştahsızlık:*Sıklık:*%25-45.*Organik nedenler:*%5’i geçmez. Sebepleri; demir, çinko eksikliği, çölyak hastalığı, idrar yolu enfeksiyonu, parazitler, süregen enfeksiyonlar.*Organik olmayan nedenler:*en sıktır. Sebepleri; çocuğun büyüme hızının yavaşlaması, karşı çıkma yeteneğinin gelişmesi, iyi annelik kavramının kiloyla tanımlanması, ana babanın sözünü geçirme ısrarı, çocuğun zevklerine saygı göstermeme, aşırı titizlik ve sabırsızlık.*Çözüm:*sorun oluşmadan önlenmelidir. Çöüzm teknikleri; anlayış gösterme, birbirinin yerine geçen besinler, çocuğun hakkına saygı, yemekte dikkatini dağıtmama, ısrar değil teklif etme, cezalandırmama, aile ile, arkadaşlarla yeme.
Bir Buçuk-İki Yaş:*1-Öykü; koşma, tırmanma, 10-20 sözcük söyleme, organlarını bilme, iki yaşında cümle kurma, yuvarlak çizme, tuvalet eğitimine ilgi, yemeğini kendi başına yemeye çalışma olmalıdır.*2-Bedensel inceleme; büyümenin değerlendirilmesi, gelişmenin değerlendirilmesi yapılmalı.*3-Laboratuvar; idrar incelemesi yapılmalı, risk varsa hiperlipidemi bakılmalı.*4-Öneri; tuvalet eğitimi, öz bakım önerileri, sınır koyma, çocukla zaman geçirme (oynama, boyama, kitap okuma) yapılmalı, DTaB-IPV//Hib + OPA aşıları yapılmalı.
Hiperlipidemiler:*Yakın akrabalarda; 55 yaş altı ani ölüm, by-pass öyküsü, hiperkolesterolemi, angiografi öyküsü, koroner damar hastalığı, obezite, diabetes mellitus öyküsü, anne babada kolesterolün 240 mg/dl’den fazla olması durumunda ilk LDL ölçümü 2. yaşta yapılmalıdır. 110 mg/dl altında ise 5 yılda bir, 110-129 arası ise yılda bir bakılır, 130 mg/dl ise diyet tedavisine alınır.
Üç-Dört-Beş-Altı Yaşlar:*1-Öykü; konuşma, öyküleme, disiplin sorunlarının varlığı, beslenme sorunu var mı bakılır.*2-Bedensel inceleme; büyümenin ve gelişmenin değerlendirilmesi yapılır. Üçüncü yaşta kan basıncı ölçümü, dördüncü yaşta görme keskinliği, beşinci yaşta Odyometri muayenesi yapılır.*3-Laboratuvar; özel bir durum yoksa gerekmez.*4-Öneri; çocuğu dinleme, sorularını yanıtlama, bedenini koruma önerileri, kreşe ya da okul öncesi sınıfa katılma, trafik eğitimi, yaşına uygun sanat ya da spora yönlendirme yapılır.
Kan Basıncı Yüksekliği:*Üçüncü yaştan başlayanak yılda bir kez ölçülür. Manşon, omuz-dirsek uzunluğunun %40’ı kadar olmalıdır. Yaş ve cinsiyete göre 95 persentilden yüksek değer hipertansiyondur. Yüksek kabul etmek için en az 3 ölçümde yüksek bulunmalıdır.
Okul Sağlığı:*Okul çağı sağlık açısından özel bir grup mudur; insan yaşamı içinde okul çağı sağlık açısından özel bir dönemdir. Çünkü; bu çağda çocuklar sürekli bir büyüme ve gelişme içindedirler. Okul çocuğun evi dışında katıldığı ilk sosyal kurumdur. Öğrenciler okulda bulaşıcı hastalıkların yayılmasını kolaylaştıran bir beraberlik içindedirler. Okul sağlığı programları; koruyucu (taramalar, durum tespiti, aciller, bulaşıcı hastalıklar), tedavi edici (sevk etme ve takip etme), geliştirici (sağlık eğitimi), rehabilite edici (sağlığın idaresi ve denetimi) olmalıdır.
Okulda Sağlık Durumunun Değerlendirilmesi:*Okula kabul muayenesi:*Bu muayene ile çocuklar; normal, nezaret edilmesi gerekenler, özel eğitim ve öğrenime ihtiyacı olanlar olarak 3 sınıfa ayrılır.*Periyodik fizik muayeneler:*Amaç; öğrencinin sağlık düzeyinin değerlendirilmesi, çocuktaki sağlık sorunlarının tarama ile erken dönemde tespitidir.*Taramalar:*önemli sağlık sorunlarının tespiti için basit testler yapılmasıdır. Görme sorunu olan çocukların okul başarıları önemli ölçüde düşmektedir. Ağır işitme problemleri, davranış sorunlarına, konuşma bozukluğuna sebep olacağından kolay fark edilir. Ancak hafif işitme sorunları ancak taramalar sonucu ortaya çıkarılır. Diş çürükleri %68 kadar sık görülür.*Bulaşıcı hastalıklarla savaş:*bulaşıcı hastalıklar sonucu okuldan 7 gün/yılda geri kalma tespit edilmiştir. Aşılama, bulaşıcı hastalıkların erken dönemde tanınmaları, kolaylaştırıcı çevre koşullarının ortadan kaldırılması gerekir.*İlk yardım:*sorumlu bir sağlık personeli bulundurulmalıdır. Okulda Sağlık Eğitimi “Sağlık Bilgisi” dersi ya da Fen Bilimleri içinde sağlık konusuna ayrılmış üniteler biçiminde anlatılır.*Ruh sağlığı çalışmaları:*huzursuzluk, sinirlilik, geçimsizlik, saldırganlık, yalan söyleme, çalma, okuldan kaçma gibi davranış bozuklukları, kekemelik, tik, okul korkusu, gece işemeleri,tırnak yeme, parmak emme, korkular, uyku ve yeme bozuklukları gibi duygusal bozukluklar olabilir. Enürezis noktürna, sinirlilik, zihinsel özür, konuşma bozuklukları ve korkular en sık rastlanılan sorunlardır.*Beden eğitimi çalışmaları:*beden dersleri çocuğun beden ve ruh sağlığını geliştirir. Ekip ruhu, paylaşma, dürüst davranma, başkalarının başarılarını kabullenme gibi davranışlar kazandırır.
Adelösan Dönemi:*Adelösan dönemi birey ve toplum için değişik sorunların olduğu evredir. Her iki cinsiyette de gençler geçmiş kuşak olarak nitelendirdikleri büyüklerinin yaşamlarını ve görüşlerini eleştirirler. Onların görüşlerini benimsemeyi reddederler. Büyüklerin ahlaki değerlerini benimsemezler.
Adelösana Verilmesi Gereken Koruyucu Sağlık HizmetleriSağlık AlanlarıSağlık DanışmanlığıÖneriler,*TaramaAşılamaEbeveyn davranışları/ailenin uyumu+Psikososyal uyum+Kazalar ve yaralanmalar+Beslenme alışkanlıkları, yeme bozukluk/obezite++Fizik aktivite+Cinsel davranışlar ve sonuçları+++Hipertansiyon+Hiperlipidemi+Tütün ürünlerinin kullanımı++Alkol ve diğer maddelerin kullanımı++Depresyon ve intihar+Fiziksel, cinsel ve duygusal istismar+Öğrenme ve okul sorunları+Enfeksiyon hastalıkları++
.
Birincil Korunma:*Doğum öncesi bakım, doğumun iyi koşullarda yapılması, doğum sonrası bakım, bağışıklama, yeterli ve dengeli beslenme, olumsuz sağlık davranışlarının azaltılması, olumlu sağlık davranışlarının kazandırılması, çevrenin olumlu hale getirilmesi, suların sanitasyonu.
İkincil Korunma:*Erken tanı ve tedavi, Fetuste konjenital anomaliler, Kalça çıkığı, Taramalar (Fenilketonüri, kong hipotiroidi).
Üçüncül Korunma:*Hastalığın iyileşmediği ve kalıcı sakatlık bırakan durumlarda yapılmalı. Örneğin, çocuk felcinde sosyal ve tıbbi rehabilitasyon.
Sonuç olarak; tüm bu dönem boyunca genç kendini kötü alışkanlık, kötü arkadaş ve kötü davranışlardan uzak tutabilirse erişkinlik dönemine sağlıklı girecek ve toplumun erişkin sağlık düzeyi de doğal olarak daha iyi olacaktır.