Dere Dudukcunu Nasil Bir Canlidir?

Familya: Scolopacidae

Takim: Charadriiformes

Boyutlari: Uzunluk: 20 cm; kanat acikligi: 38-40,6 cm; agirlik: 34-85 g

Fiziksel ozellikleri: Nispeten uzun govdeli, zeytin kahverengisi, ust kisimlari ince, daha koyu cizgili; genis, beyaz kanat cizgili, cogunlukla alt kismi beyaz, kisa, grimsi yesil bacaklar; kisin daha az kircilli desenli, erkek ve disiler benzer; gencler benzer.

Aliskanliklari: Israrla kuyrugunu asagi yukari sallar Aralikli olarak basim ve govdesini indirip kaldirir. Su kiyilan boyunca kanatlarim titreterek cirpmak suretiyle yiyecek arar.

Yasam cizgisi: Yuvasi sig veya ici derin kalin bitkilerle ve diger atiklarla doldurulmustur Bir batinda 4 yumurta, kulucka donemi 21-22 gun. 26-28 gun sonra yavru ucar Yilda bir kere yavru verir.

Sesi: Ince cirlak “tsee-wee-wee” sesi cikarir. Otusu ahenkli, titresimli “kitti- vveeit” gibi sesler cikartir, yarali numarasi yaparak “kwee“ diye hiriltilar cikartir.

Beslenme tarzi: Bocekler ve suda yasayan omurgasizlar, ayrica kurbagalar, balik ve bitki maddeleri, tohumlar dahil.

Yasam alani: Gol. nehir ve dere kenarlarinda urer. Ureme mevsimi disinda tatli su kenarlari ve sahillerde bulunur.

Yeryuzundeki dagilimi: Avrasya’da Britanya’dan Japonya’ya kadar bulunurlar; Kuzey Kutbu’ndan guneye Iran ve Kesmir’e, ayni zamanda Afrika. Arabistan. Hindistan. Guneydogu Asya ve Avustralya.

Turun durumu: Tehdit altinda degildir. Sayet su kiyisinda olursa, dere dudukcunu suya yakin her yere tuner. Direk basina, Arap yelkenlisinin ustune, hatta su aygirinin sirtina konar.

Dere dudukcunu, sahil kuslarinin en cok goze carpani degildir. Cogunlukla ust kisimlari kahverengidir, gogsunun yan taraflarina denk renk tonu uzanir. Alt kisimlari beyazdir. Kahverengi sadece ust kisimda ve gozlerinin etrafinda soluk bir beyazla kirilir. Kanatlarinda beyaz cizgi vardir. Ucarken beyaz cizgi canli bir sekilde gorulur. Fakat kusun genel tuy rengi nehirlerin ust kisimlarindaki ureme alanlarinin soluk rengine mukemmel uyum saglayarak, gorulmesini zorlastirir. Onun nerede oldugu tipik olarak ince ve gittikce azalan bir tonda cikardigi, bir seri acindirici seslerden anlasilir. Sesleri cikarttiginda suyun uzerinde yiyecek arar. Bir yere konmasinin hemen ardindan derhal vucudunun arka kismini asagi yukari oynatir ve diger zamanlarda basini ritmik bir sekilde asagi yukari indirip kaldirir.

Tatli Su Yasam Alani
Dere dudukcunu, butun sahil kuslari arasinda en yaygin olan turdur. Yakinlarda bir yerde tatli su kaynagi oldugu surece, dere dudukcunleri, yasam alanindan her turlu yararlanarak genis Avrasya kusagi boyunca urer fakat hizli akan nehirlerin ust kisimlarini tercih eder. Deniz seviyesinden 4 bin m’ye kadar kurak veya nemli kosullarda sudan uzakta bulunabilir. Dere dudukcunleri, yasam alanlarinin seciminde kisin cok daha farkli ortamlara uyum saglama yetenegine sahiptir. Sahiller, kumlu kayaliklar, kayalik sahiller ile batakliklar gibi dogal yasam alanlarinda bu kuslar sIklikla gorulur.

Buna ragmen cekingen bir kus degildir ve basarisinin cogunu, insanlarla birlikte ve insanlarin yarattigi yasam alanlarinda yasayabilmelerine borcludur. Limanlari, tersaneleri, kesilmis orman alanlarini, cim bahcelerini ve kent copluklerini bile yasam alani olarak kullanirlar. Konaklama ve tuneme yerleri, dogal veya insanlar tarafindan yapilmis olabilir. Bu kuslar, kucuk gruplar halinde, iskele, gemi, samandira ve evlerin catilarin ustunde toplanmaktan mutluluk duyar. Afrika Sahra Colu’nun guneyinde kisi geciren dere dudukcunleri, mart ayinda kuzeye goc etmeye baslar. Sahra Colu’nun bir ucundan digerine uzanan alandaki tum kuslari kapsayan genis bir on cephe olusturarak, hic mola vermeden goc ederler. Guney Afrika’da kislayan kuslar, yuvalarinin bulundugu yerlere ulasmak icin o kadar uzun bir yolculuk yapmak zorundadirlar ki goc yolculuguna cikmadan once ucus icin gerekli yakit olan yag ile govdelerini doldurarak vucut agirliklarini iki katina cikartirlar.

Suya Goturme
Dere dudukcunu sadece su kiyisinda yasamaz, bazen suyun icine de girer. Yetiskinlerin acil durumlarda su altinda yuzdugu bilinmektedir. Yavrular da daha kucuk yastan itibaren genellikle baslari suyun ustunde, suda guclu bir sekilde yuzer fakat baski altinda kalirlarsa su altinda da yuzebilir Insanlarin dikkatini dagitarak yavrularindan uzaklastirmak icin anne-babalar yuksek sesle cigliklar atar ve sanki kanatlari kirilmis gibi cirparak ve surukleyerek, hatta suya yuvarlanip duserek ve etrafa su sicratarak kosarlar.

Mevsimsel Goc
Yilin cogu zamaninda, dere dudukcunleri, yalniz veya esleri ile yasar fakat goc esnasinda kucuk suruler olusturur ve bu suruler nadiren 20 kustan fazla olur. Sonbahar gocu esnasinda su kaynaklari ve lagim atiklari yerleri gibi duraklama noktalarinda 200 kadar buyuk kus suruleri kaydedilmistir. Buna ragmen, sonbahar gocu esnasinda bir surunun parcasi olan kuslar bile beslenmek icin ayrilirlar ve hatta kendi beslenme alanlarini savunurlar. Ilkbaharda, daha iyi beslenme yerlerine sahip olmak icin ureme alanlarina ilk ulasan erkeklerdir. Cunku onlarin tercih ettigi yasam alani, bir nehir veya derenin bir uzantisi olur. KlasIk dere dudukcunu bolgesi, uzun ve sosis bicimindedir. Genellikle sinirlar iyi savunulur fakat bazen cakisir. Nehir ne kadar hizli akarsa, dere dudukcunleri icin o kadar iyidir. Hizli akan dereler, yavas akan derelerden cok daha yogun yiyecek saglayabilir. Bir dere dudukcununun yasam alani, ortalama 500 m uzunlukta olur fakat beslenme kosullarinin daha iyi oldugu yerlerde daha kisa, beslenme kosullarinin fakir oldugu yerlerde daha uzun olabilir.

Erkek iyi bir beslenme ve yasam alanini ele gecirdiginde orada uremeyi basarir ve her yil ayni dere veya nehirden yararlanir. Ustelik erkek kus ve esi basarili olmus bir kus yuvasi bolgesini tekrar kullanmaya devam edebilir. Bazen erkek bir onceki esine sadik kalir fakat ayni sekilde belirli bir eslesme sadece bir ureme sezonu surebilir.

Hava Gosterisi
Bazi dere dudukcunleri bir es aramaya baslamak icin yuva yaptiklari yerlere varmayi beklemez fakat her cift ilkbahar gocu sirasinda en azindan kur yapma girisimlerinde bulunur. Daha sonra ureme alanlarinda es bulma ve eslesmenin ilk asamalarinda yapilan ayni gosterileri dere dudukcunlerinin Orta Afrika’da da icra ettigi gorulmustur. Hava gosterisi gol, nehir veya dere yuzeyinde farkedilir bir sekilde alcaktan ve kanat cirparak birden bire kirilan havada suzulme ve asagiya dogru kirilmis kanatlariyla ucma sekillerini kapsar. Duzensiz hava gosterisi, dere dudukcunu ve onun yakin akrabasi olan diger sahil kuslarindan baska Kuzey Amerika benekli cullugu (Actitis macularia), makine gibi kurarak zamani geldiginde harekete hazir hale getirir.

Tam performansta cift sIki ilmik veya sekiz rakami biciminde sekiller cizerek ureme alani uzerinde asagi yukari ucar. Onde giden kusun erkek oldugu dusunulmektedir, disi onun her hareketini izlerken oter.
Erkekler arasindaki cogu sinir anlasmazliklari otme, diger cagrilar ve kanatlari kaldirarak tehdit gosterileri karisimiyla hizli bir sekilde cozulur. Eger anlasmazliga dusen iki kus da geri cekilmezse bir kus kanatlarini yukarida tutarak digerine saldirip rahatsiz edebilir. Cogu anlasmazlikta rakipler baslarini suyun altinda tutmaya cabalar.

Timsahlarla Yasam
Kisi gecirdikleri tropikal bolgelerde dere dudukcunlerinin su aygirlari ve timsahlarla birlikte yasadigi bilinmektedir. Kuslar sirtlarina binerek bu hayvanlari yuzen bir tuneme yeri olarak kullanir. Ileriye dogru uzanarak su yuzeyindeki bocekleri yakalarlar. Kendilerine ev sahipligi yapan hayvanlarin derilerindeki parazitleri toplayarak onlara hizmet etmeleri de mumkundur.